تبریز

استان آذربايجان شرقي با مساحتي برابر 45481 كيلومتر مربع حدود 2.8 درصد مساحت كل كشور را داراست و از لحاظ  وسعت دربين استانهاي كشور در رتبه دهم قرار دارد. بر اساس آخرين تقسيمات كشوري اين استان داراي 19 شهرستان ، 41 بخش ، 139 دهستان و53  شهر است، كه در بين استانهاي كشور از لحاظ  تعداد شهرستان در رتبه دوم و از لحاظ تعداد بخش، دهستان و شهردر رتبه چهارم قرار دارد.

    آذربايجان شرقي در شمال غربي ايران بين مدارات 36º/45′  و 39º/26′ عرض شمالي و نصف النهارات  45º/5′ و 48º/22′ طول شرقي قرار دارد .آذربايجان شرقي در شمال در طول 200 كيلومتر با جمهوري آذربايجان و35 كيلومتر با جمهوري ارمنستان هم مرز مي باشد كه توسط رود مرزي ارس از آنها جدا مي شود .در حال حاضر روابط همجواري با جمهوري آذربايجان از محورهاي جلفا و خداآفرين وبا ارمنستان از طريق اوزال انجام مي گيرد، كه در اين ميان محور جلفا از اهميت استراتژيك خاصي بر خوردار است. آذربايجان شرقي در غرب و جنوب غربي خود در طول 420 كيلومتر با آذربايجان غربي هم مرز مي باشد . وحدت قومي وفرهنگي وجغرافيايي وپيوستگي هاي  اقتصادي سبب شده است كه اين استان بيشترين سهم را در همجواري داشته باشد .اين روابط از طريق 5 محور مرند- بازرگان ،  مرند- خوي،  شبستر- سلماس، بناب- مياندوآب و محور درياچه اروميه انجام مي گيرد .استان زنجان نيز در طول 145 كيلومتر جنوب اين استان را مي پوشاند . با وجود وحدت قومي وفرهنگي وجغرافيايي بين دو استان ، وجود تهران در آنسوي محور تبريز- زنجان ، كه جاذب هر گونه حركت اقتصادي – اجتماعي در اين محور مي باشد، باعث شده است كه روابط همجواري در طول اين حدود رونق خوبي نداشته باشد. در حال حاضر دره رودخانه زنجان چاي و محور ميانه – زنجان تنها محور ارتباطي دواستان به شمار مي رود. استان اردبيل با داشتن 400 كيلو متر مرز مشترك با شهرستانهاي شرقي استان آذربايجان شرقي همسايه شرقي اين استان محسوب مي شود.پيوستگيهاي قومي و فرهنگي واداري در استان سبب شده است كه روابط همجواري درطول اين حدود نيز از رونق خوبي برخوردار باشد .اين روابط از طريق  محورهاي سراب – اردبيل ، اهر – مشكين شهر و محور مرزي حاشيه ارس انجـــــــــــام مي پذيرد .

    سيماي طبيعي آذربايجان شرقي ، شكل يافته هفت واحد كوهستاني و دره ها و جلگه هاي ميان آنها مي باشد. شــــمالي ترين و بزرگترين اين واحدها رشته كوه قراداغ يا ارسباران مي باشد ، كه از ديوان داغ در منتهي ا ليه غربي استان شروع وپس از عبور از شهرستانهاي مرند ، اهر، كليبروحدودشمالي شهرستانهاي شبستر و تبريز به دره رودخانه دره رود ختم مي شود . دومين عارضه توپوگرافيك رشته كوه قوشا داغ مي باشد كه از شاخه جنوبي قراداغ منشعب شده و به سمت شرق كشيده مي شود و در منتهي اليه شرقي خود به توده عظيم و آتشفشاني سبلان ختم مي شود .اين رشته كوه با 3150 متر ارتفاع شهرستان اهررا از شهرستانهاي هريس وسراب جدا مي سازد. سبلان با4811 متر ارتفاع بلندترين نقطه استان محسوب مي شود و خط الراس آن مرز مشترك استانهاي اردبيل وآذربايجان شرقي را تشكيل مي دهد.

    رشته كوه ميشو و مرو چهارمين واحد كوهستاني را در غرب ومراكز استان بوجود مي آورد . اين رشته كوه در شمال در ياچه اروميه توسط ار تفاعات عون بن علي و شبلي تا شمال شرقي شهر تبريز كشيده ميشود و قله 3155 متري آن شهرستانهاي مرند و شبستررا از هم جدا ميسازد . پنجمين واحد توپوگرافيك استان رشته كوه بزقوش مي باشد .اين رشته كوه به همراه مجتمع آتشفشاني سهند سومين رديف رشته كوههاي شرقي  استان را پس از قراداغ ، قوشا داغ و ميشو بوجود مي آورد كه خط الراس 3303 متري آن بين شهرستانهاي سراب و ميانه به شمار مي رود .

    سهند با 3707 متر ارتفاع ششمين واحد كوهستاني ، توده عظيم آتشفشاني ديگري است كه قلل زيباي آن منظر جنوبي شهر تبريز را بوجود مي آورد.كوههاي اربط يا تخت سليمان هفتمين وجنوبي ترين عارضه توپوگرافيك استان مي باشد كه از دامنه هاي جنوبي سهند شروع شده وبه سمت جنوب كشيده است.

    تنوع شرايط اقليمي وآب و هوا در مناطق مختلف اين استان مشخصه بارز وضعيت طبيعي آن است . استان از لحاظ اقليمي تحت تاثير آب و هواي مديترانه اي قراردارد به طوري كه قسمت عمده اي از آن را اقليم نيمه خشك وسرد،  مناطقي از آن را اقليم نيمه مرطوب سرد وقسمت ديگررا اقليم نيمه خشك ومعتدل قرار گرفته است.

 پيشينه تاريخي:

   استان آذربايجانشرقي بخشي از سرزمين باستاني ماد است تا روزگار اسكندر وجانشينان وي آذربايجان را بخشي از ماد يا ماد كوچك مي ناميدند. ليكن در زمان اسكندر مقدوني بر ايران در سال (331 ق.م) سرداري بنام آتور پات يا آتروپاتن كه شهربان منطقه ماد كوچك بود در اين سرزمين قيام كرد و آنگاه با انعقاد عهدنامه اي از واگذاري آذربايجان به دست يوناني ها جلو گيري نمود و اسكندر بدين شرط كه آتروپات خود را تابع امپراتوري وي بداند اورا در آنجا باقي گذارد. پس از مرگ اسكندر كه خونريزي در بين جانشينان وي در گرفت ، آتروپات به حكمراني اين منطقه رسيد و به پاس خدمات وي از جلوگيري اعمال نفوذ بيگانگان در اين منطقه ماد كوچك را بنام سردار آتروپات خواندند و سپس به اسامي مختلف ، آذر بادگان و آذرآبادگان  معروف شد.

در روزگار ساسانيان آذرپاتكان يكي از ايالات مهم ايران وبه قول يونانيهاساتراپ نشين بوده كه به علت وجود آتشكده معروف آذر گشسب و آتشكده هاي ديگر ، بنام  آذربايجان معروف شد.

آذربايجان در دوره اسلامي يكي از مهمترين ايالات ايران محسوب مي شد و از زمان زوال ساسانيان تا امروز مركز حوادث بسياري بوده و نقش بزرگي در جريان تاريخ داشته است.

تبريز با سابقه كهن ، داراي باغهاي سرسبز ،‌آثار بناهاي تاريخي و فرهنگي فراواني بوده كه متاسفانه در اثر مرور زمان ، حملات مكرر بيگانگان ، سهل انگاري حكومت هاي سابق و سواح طبيعي ، مانند سيل و زلزله به تدريج رو به ويراني رفته يا آسيب هاي جدي ديده اند. آنچه امروز در تبريز ديده مي شود ، بيشتر به زمان حكومت ايلخانان مغول ، صفويان تا قاجاريه منسوب است و تعدادي از آنان از شاهكار هنري و معماري به شمار مي آيد كه مهمترين اين بناها عبارتند از:

مسجد كبود:

مسجد كبود كه به فيروزه اسلام مشهور است ، از آثار ابوالمظفر جهانشاه بن قرايوسف از سلسله قراقويونلو بوده كه به وسيله همسرش ، خاتون جان بيگم پايان يافت ولي در زلزله هاي تبريز آسيب هاي جدي ديده است . كاشي كاري اين بنا مزين به كتيبه معرق عالي مي باشد. اين مسجد داراي دو مناره گنبددار و شبستان است. در نقاشي و تركيب رنگ ، كاشي هاي اين مسجد را بي بديل دانستند.

 ارك يا مسجد عليشاه:

بناي مسجد عليشاه كه عمليات زيربناي آن توسط تاج الدين عليشاه جيلاني تبريزي ، وزير سلطان محمد خدابنده و سلطان ابوسعيد در سال 724 ه.ق پايان پذيرفت. بناي مذكور به علت استفاده جهت انبار مهمات و غلات در حكومت قاجاريه به ارك معروف شد. در زمان انقلاب مشروطيت آسيب هاي فراوان را تحمل كرد هر چند قبلا زلزله ، آسيب هاي زيادي به صحن مسجد آن وارد كرده بود.

مسجد جامع تبريز

از آثار معروف و تاريخي تبريز است كه داراي وسعت بسيار و از دوره ايلخاني تا عصر حاضر مورد توجه بوده و محراب زمين باقيمانده و يادگار عصر ايلخاني است.

بازار تبريز

بازار تبريز يكي از شاهكارهاي جالب معماري ايراني اسلامي است. زيباترين قسمت بازار ، تيمچه مظفريه است . بازار تبريز يكي از بزرگترين بازارهاي سرپوشيده خاورميانه است . تجديد بناي بازار به اواخر حكومت زنديه و زمان حكومت قاجاريه مي رسد.

 مقبرة الشعرا

در سمت شرقي بقعه سيد حمزه ، گورستاني قرار دارد كه بنا بر مدفون شدن شعرا ، عرفا و فقهاي معروفي مانند اسدي طوسي ، خاقاني شرواني ، ظهير فارابي ، قطران تبريزري، فلكي شرواني ، مولانا ، محمد مغربي ، همام تبريزي، سلمان ساوجي ، عصار تبريزي ، قاضي بيضاوي و استاد شهريار شاعر بزرگ معاصر ، به مقبره الشعرا معروف است. مضافا اينكه در ميان بسياري از بزرگان ، مقبره ثقه الاسلام شهيد از روحانيون و پيشوايان مشروطيت هم در آنجاست.

 بقعه عون بن علي

اين بقعه بر فراز بلندترين قله كوه سرخاب واقع شده و احتمالا بنيان اوليه آن از دوره ايلخاني است. در اين بنا به روايتي ، مقبره دو تن از اولاد حضرت علي (ع) به نامهاي عون بن علي و زيد بن علي قرار دارد.

آرامگاه دو كمال

با توجه به مدفن دو تن از بزرگان ادب و هنر ، كمال الدين بهزاد ، معروفترين مينياتوريست قرن دهم هجري و كمال الدين خجندي ، شاعر قرن هشتم و نهم ه.ق اين باغ مشجر در منطقه بيلانكوه به باغ دو كمال هم معروف است.

خانه مشروطيت

اين خانه در غرب بازار تبريز قرار دارد و در زمان مشروطيت ، متعلق به حاجي مهدي كوزه كناني و زماني محل تجمع سران و رهبران صدر مشروطيت مانند ستارخان ، باقر خان ، ثقة الاسلام ، حاج ميرزا آقا فرشي و ميرزا حسين واعظ ديگر مشروطه خواهان بوده است.

 كليساي تبريز

در تبريز شش كليسا وجود دارد كه مهم ترين آنها عبارتند از : كليساي سركيس مقدس (كه در 1845 ميلادي تجديد بنا شده است) ،‌كليساي مريم مقدس (1785 ميلادي) و كليساي عذراي توانا (1910 ميلادي)

ائل گلي (شاهگلي سابق)

از گردشگاه هاي دل انگيز وزيباي تبريز به شمار مي رود و در جنوب شرقي تبريز قرار دارد . اين پارك در دامنه هاي تپه و بر روي يك بلندي مسطح واقع شده و داراي استخري بزرگ به مساحت 54675 متر مربع است . عمارتي زيبا در وسط استخر واقع شده كه بوسيله خيابان سنگفرش شده به پارك متصل است . اين بنا كه بارها تجدبد ، تخريب و آباد شده ، آخرين مرمت كامل آن به سال 1346 برمي گردد. احداث اوليه آن را به زمان پادشاهان آق قويونلو و توسعه آن را به زمان صفويه نسبت مي دهند و در دوره قاجاريه توسط قهرمان ميرزا پسر عباس ميرزا مرمت شده است.

موزه آذربايجان

اين موزه كه در سال 1341 مورد بهره برداي قرار گرفته ، در مساحتي قريب به 3000 متر مربع ساخته شده و داراي سه سالن نمايش اشياي باستاني، مردم شناسي و سالن سوم كه موزه مشروطيت نام دارد مي باشد كه از ويژگيهاي خاصي برخوردار هستند.

 روستاي كندوان

كندوان روستايي تاريخي و تفريحي است كه در 60 كيلومتري تبريز واقع شده است خانه هاي اين روستا از نوع مخروطي و صخره اي است و منحصر به فرد مي باشد به به قرن هفتم و حتي دوره قبل از اسلام منسوب است . آب معدني اين روستا به دافع بعضي از سنگ هاي كليوي مشهور است.

 سياحتگاهها و مراكز تفريحي استان

سواحل درياچه اروميه ، دامنه هاي پر آب سهند، جنگل هاي روح افزاي كليبر ، آبشار آسياب خرابه جلفا، آب گرم معدني بستان آباد و سراب و قره آغاج هشترود ، پيست اسكي پيام مرند ، مجموعه هاي تفريحي ائل گلي ، باغلار باغي تبريز و تالاب قوري گل ، استخر و سوناي باغشمال ، مجتمع پتروشيمي سهند و پرتور تبريز.